مجله آب و فاضلاب

دستورالعمل استفاده از هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی در تهیه مقالات:

مقدمه

در عصر حاضر، هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی پیشرفته به ابزارهایی قدرتمند در حوزه‌های علمی و پژوهشی تبدیل شده‌اند. این فناوری‌ها با توانایی‌های منحصربه‌فرد خود در پردازش زبان طبیعی، تحلیل داده‌ها و تولید محتوا، امکان تسریع و بهبود فرآیند نگارش مقالات علمی را فراهم کرده‌اند. مجله آب و فاضلاب، به‌عنوان یکی از مراجع معتبر در حوزه علوم آب و محیط زیست، از این فناوری‌ها به‌منظور ارتقای کیفیت مقالات و تسهیل فرآیندهای پژوهشی استقبال می‌کند. 

استفاده از هوش مصنوعی در تهیه مقالات می‌تواند شامل مراحل مختلفی از جمله جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، تولید متن اولیه، ویرایش و بهینه‌سازی محتوا باشد. با این حال، توجه به این نکته ضروری است که این ابزارها به‌عنوان مکمل و نه جایگزین خلاقیت و تخصص پژوهشگران عمل می‌کنند. نویسندگان موظفند از صحت و دقت اطلاعات ارائه‌شده اطمینان حاصل کنند و مسئولیت نهایی محتوای مقالات بر عهده ایشان است. 

این دستورالعمل با هدف ارائه راهنمایی‌های لازم برای استفاده اخلاقی و مؤثر از هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی در تهیه مقالات تدوین شده است تا از مزایای هوش مصنوعی در پژوهش‌های خود بهره ببرند، بدون اینکه به اصالت و کیفیت علمی مقاله‌ها آسیبی وارد شود. امید است که با به‌کارگیری این فناوری‌ها، گامی مؤثر در جهت پیشرفت علم آب و فاضلاب برداشته شود.

 

1- استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار پژوهشی و ابزار ویرایش

• پژوهشگران می‌توانند از مدل‌های هوش مصنوعی برای بهبود کیفیت زبانی و نگارشی مقاله استفاده کنند. از این فناوری‌ها می‌توان برای ویرایش و تصحیح متن، بهبود وضوح و روانی نوشتار و همچنین سازمان‌دهی بخش‌های مختلف مقاله بهره گرفت.
• به کارگیری هوش مصنوعی به‌عنوان یک ابزار کمک‌رسان در مراحل ابتدایی نگارش مقاله و ساختاربندی محتوا نیز مورد پذیرش است. این مورد شامل تنظیم متن به صورت حرفه‌ای و استفاده از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای جستجوی سریع منابع و مفاهیم مرتبط با موضوع پژوهش است.

 

2- پرهیز از استفاده از هوش مصنوعی در تولید داده‌ها و نتایج پژوهشی

• تولید داده‌های پژوهشی و انجام تحلیل‌های اصیل و دقیق علمی باید به‌طور کامل توسط پژوهشگران و با استفاده از روش‌های علمی و قابل اعتماد صورت گیرد. استفاده از مدل‌های زبانی و هوش مصنوعی برای تولید داده‌های فرضی، شبیه‌سازی داده‌ها و یا تولید نتایج پژوهشی که به‌صورت مستقل قابل تأیید نیستند، غیر قابل قبول است و ممکن است موجب گمراهی علمی شود.
• استخراج نتایج و انجام تحلیل‌های نهایی پژوهشی نیز باید تنها با ابزارهای تحقیقاتی و روش‌های معتبر علمی انجام شود. استفاده از هوش مصنوعی برای نتیجه‌گیری یا تفسیر یافته‌های پژوهشی پذیرفته نیست، چرا که امکان دارد به نتایجی غیرقابل اتکا منجر شود.
• نویسندگانی که از ابزارهای هوش مصنوعی به منظور نوشتن چکیده، تولید تصاویر، شکل‎ها و یا در جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل داده‌ها استفاده می‌کنند، باید در افشای مواد و روش‌های به‎کار رفته در مقاله شفاف باشند. یعنی اینکه چگونه و از کدام یک از ابزارهای از هوش مصنوعی استفاده نموده‎اند.

 

3- شفاف‌سازی در مورد استفاده از هوش مصنوعی

• در صورتی که از هوش مصنوعی در تهیه مقاله استفاده شده باشد، توصیه می شود نویسندگان در بخش «قدردانی» یا در بخشی جداگانه مانند «استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی» به این موضوع اشاره کنند. این شفاف‌سازی به خوانندگان کمک می‌کند تا از جنبه‌هایی که هوش مصنوعی در تهیه مقاله کمک کرده است آگاه باشند و هم‎زمان اصول شفافیت علمی حفظ شود. به‌عنوان مثال، نویسندگان می‌توانند توضیح دهند که از هوش مصنوعی برای ویرایش زبانی، اصلاح نگارشی، یا ساختاربندی مقاله استفاده کرده‌اند و بخش‌هایی از مقاله که به واسطه ابزارهای هوش مصنوعی بهبود یافته است را به‌صورت مختصر معرفی کنند. این اقدام هم به پژوهشگران و هم به داوران اطمینان می‌دهد که تمامی داده‌ها و تحلیل‌های علمی به‌طور مستقل و توسط نویسندگان تهیه شده است.
• صحت، اعتبار و تناسب محتوا و هرگونه استناد ایجاد شده توسط هوش مصنوعی بررسی شود و هرگونه خطا یا تناقض اصلاح شود.

 

4- استفاده از هوش مصنوعی در جستجوی منابع علمی

• از مدل‌های هوش مصنوعی می‌توان به‌عنوان یک ابزار کمک‌رسان در جستجوی منابع معتبر و علمی بهره برد. پژوهشگران مجازند از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای یافتن مقالات و کتب مرتبط با موضوع پژوهش خود استفاده کنند به‌شرط آنکه اصالت و اعتبار منابع انتخاب‌شده را به‌صورت دقیق بررسی نمایند.
• نویسندگان باید توجه داشته باشند که تنها از منابع معتبر علمی و پایگاه‌های داده‌ای قابل اعتماد استفاده کنند و از استناد به منابعی که ممکن است اعتبار علمی کافی نداشته باشند و یا به‎صورت مصنوعی توسط مدل های زبانی تولید شده باشند، بپرهیزند. به این‌ترتیب، هوش مصنوعی تنها به‌عنوان ابزاری برای تسهیل جستجو و گردآوری منابع معتبر عمل می‌کند و اصالت منابع به دقت بررسی می‌شود.

 

5- حفظ استقلال علمی پژوهشگران و اصالت تحقیقات

• پژوهشگران باید تمامی مراحل اصلی تحقیق، از جمله طراحی آزمایش، جمع‌آوری داده‌ها، تحلیل یافته‌ها و نتیجه‌گیری نهایی را به‌صورت مستقل و با دانش تخصصی خود انجام دهند. استفاده از هوش مصنوعی نباید به‌گونه‌ای باشد که نقش اصلی پژوهشگر در تولید علم و تحلیل علمی تحت تأثیر قرار گیرد.
• مدل های هوش مصنوعی موجود در حال‎حاضر کاملاً عینی یا واقعی نیستند. نویسندگانی که از هوش مصنوعی برای نوشتن تحقیقات خود استفاده می کنند باید تمام تلاش خود را برای اطمینان از صحت خروجی‎ها انجام دهند و منابع ارائه شده، منعکس کننده ادعاهای مطرح شده باشند.

 

6- مسئولیت‌پذیری نویسندگان در برابر محتوا

• نویسندگان به‌عنوان مسئول اصلی محتوای علمی مقاله، وظیفه دارند که اطمینان حاصل کنند تمامی داده‌ها و تحلیل‌های ارائه‌شده اصیل و مستقل هستند. هوش مصنوعی نباید در تولید داده‌های علمی یا نتیجه‌گیری‌های پژوهشی جایگزین کار اصلی پژوهشگر شود و در صورت استفاده از هوش مصنوعی برای جنبه‌های پشتیبانی، لازم است شفافیت در این خصوص حفظ شود. نویسندگان مسئول محتوای دست‌نوشته خود هستند، حتی آن قسمت‌هایی که توسط یک ابزار هوش مصنوعی تولید شده‌ است. در نتیجه باید در قبال هرگونه نقض اصول اخلاقی در انتشار آن پاسخگو باشند.

 

محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی

ابزارهای محتوای تولید شده با هوش مصنوعی (AIGC) - مانند ChatGPT و سایر ابزارهای مبتنی بر مدل‌های زبان بزرگ (LLM) - را نمی‌توان برای شروع یک تحقیق اصلی بدون هدایت توسط نویسندگان انسانی در نظر گرفت.

این‌گونه مطالب تولید شده توسط هوش مصنوعی نمی‌توانند در قبال یک اثر منتشر شده یا برای طرح پژوهشی، که به طور کلی الزامات تألیف است، پاسخگو باشند، و همچنین دارای جایگاه قانونی یا توانایی حفظ یا واگذاری حق چاپ نیستند. بنابراین - مطابق با بیانیه موضع COPE در مورد ابزارهای هوش مصنوعی - این ابزارها نمی توانند نقش نویسنده یک مقاله را ایفا کنند و به عنوان نویسنده مقاله ذکر شوند. اگر نویسنده ای از این نوع ابزار برای توسعه بخشی از یک نسخه خطی استفاده کرده است، استفاده از آن باید به طور شفاف و با جزئیات در بخش روش ها یا تقدیرنامه ها توضیح داده شود. نویسنده در قبال صحت هرگونه اطلاعات ارائه شده توسط ابزار و ارجاع صحیح هر اثر پشتیبانی که آن اطلاعات به آن وابسته است، مسئولیت کامل دارد. ابزارهایی که برای بهبود املا، دستور زبان و ویرایش کلی استفاده می شوند در محدوده این دستورالعمل ها گنجانده نشده اند. تصمیم نهایی در مورد مناسب یا مجاز بودن استفاده از ابزار AIGC در شرایط یک مقاله ارسالی یا مقاله منتشر شده با سردبیر مجله است.

 

نتیجه‌گیری

این دستورالعمل با هدف حمایت از اصول علمی و حفظ اصالت پژوهش‌ها در مجله آب و فاضلاب تنظیم شده است. ما به‌عنوان یک نشریه علمی، به کاربردهای مثبت و مسئولانه هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار پژوهشی احترام می‌گذاریم و استفاده از این ابزارها را به‎شرط رعایت دقیق اصول علمی و تحقیقاتی توصیه می‌کنیم. از نویسندگان دعوت می‌شود که با رعایت این توصیه‌ها، ضمن بهره‌گیری از فناوری‌های جدید، بر اصالت و کیفیت پژوهش‌های خود تمرکز کنند تا مقالاتی با ارزش علمی بالا و دارای صحت و اعتبار منتشر شود.